| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|ռեւիզոր|
հրապարակված է 19.07.2012 | անժելա հարությունյան
ժամանակակից արվեստի Սցիլլայի ու քաղաքականության Քարիբդայի միջեւ. Դոկումենտա 13-ի Կահիրեի սեմինարներ
Թերեւս իրադարձությունը տարբեր ցանկությունների ու պրոյեկտումների ճիրաններից ազատագրելու միակ ուղին հենց պայմանների փոփոխության պահանջն է:


Դոկումենտան, սկսած 1972թ. անցկացվում է հինգ տարին մեկ անգամ, Գերմանիայի Քասսել քաղաքում, տեւում հարյուր օր եւ ժամանակակից արվեստի ամենամեծ իրադարձություններից է: Այն հիմնադրվել է 1955թ., հետպատերազմյան Գերմանիայի վերակառուցման համատեքստում: Սկսած Օկուի Էնվեզորի` 2002թ. Դոկումենտայից, ցուցահանդեսը ներառում է Քասսելից դուրս, աշխարհագրական այլ հորիզոնականներում գործող հարթակներ: Այս անգամ զուգահեռ սեմինարներ էին անցկացվում Աֆղանստանի Քաբուլ, Կանադայի Բանֆ քաղաքում եւ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքներում:


[ Courtesy of Jens Maier-Rothe and CIRCA ]

Դոկումենտա 13-ի կուրատոր Կարոլին Քրիստոֆ-Բակարգիեւը Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքում հուլիսի 2-ից 8-ը տեղի ունեցող Կահիրեի սեմինարների ժամանակ աներկբայորեն հայտարարեց. “Առանց Ալեքսանդրիայի Քասսելը հրեշավոր է: Առանց Քաբուլի Քասսելը հրեշավոր է: Առանց Քաբուլի ու Ալեքսանդրիայի Քասսելն անտանելի է ու անպարկեշտ”: Առանց երկմտանքի ու անկասկած բարի մտադրություններով արտաբերված այս խոսքերը, իրենց նոր-գաղութային ներիմաստներով հանդերձ, այնուամենայնիվ բյուրեղացնում են ժամանակակից արվեստի համաշխարհայնացման համատեքստում “կենտրոնում” ծավալվող մեգա-իրադարձության հարաբերությունն արվեստի արժեքի արտադրության “ծայրամասերի” հետ: Դոկումենտայի կենտրոնը` Քասսելը, որպես ժամանակակից արվեստի աշխարհում ծավալվող ամենամոնումենտալ իրադարձությունը, որի պատմությունն իր հերթին անքակտ թելերով կապված է հետպատերազմյան Գերմանիայի վերականգնման քաղաքականության ու գաղափարաբանության հետ, ժողովրդավարացման իր մղումի մեջ կարիք ունի աշխարհաքաղաքական ու արվեստային ծայրամասերի հետ հարաբերությունների: Սրանք միաժամանակ երկու գործառույթ են իրականացնում. Քասսելի կենտրոնականությունը լեգիտիմացնելով ու այն “տանելի” դարձնելով հանդերձ, նաեւ ապահովում են հավասար հարթակների պատրանք:

Միգուցե եւ Ալեքսանդրիայում տեղի ունեցող սեմինարները Դոկումենտայի թիմի համար Քասսելը “տանելի” էին դարձնում, սակայն այս հանգամանքը ոչ մի կերպ չէր օգնում, որ Եգիպտոսի իրականությունը տեղացի մասնակիցների համար դառնար տանելի: Եթե 2011-ին Կահիրեում բնակվող կուրատոր Սառա Ռիֆկիի ու Քրիստոֆ-Բակարգիեւի նախնական հղացմամբ սեմինարները զբաղեցնելու էին վերջինիս առաջարկած “պաշարված”, “հուսադրված”, “բեմի վրա” եւ “նահանջելով” հիմնաբառերի “հուսադրված” բեւերը (հարթակներից ամեն մեկը համապատասխանում էր այս հիմնաբառերից որեւէ մեկին: Եթե Քասսելը բեմն էր, ապա Քաբուլը պաշարված էր, իսկ Բանֆը նահանջի տարածությունն էր), ապա 2012թ. ի վերջո որպես հղացք ընդունվեց “քունը”: Չնայած Սառա Ռիֆկին ու սեմինարների հղացքի համահեղինակ Չուս Մարտինեսն առաջարկում էին քունն ու երազն ընկալել որպես քաղաքական արարք, այնուամենայնիվ, նախնական հղացքի վերամտածումն ինքնին չէր կարող չընկալվել որպես, եթե ոչ քաղաքական, ապա գոնե դիվանագիտական արարք: Ծավալվող իրադարձությունների ինտենսիվության հորձանուտում (հենց այդ օրերին տեղի ունեցավ նախագահ հռչակված Մուհամեդ Մուրսիի երդման արարողությունը սահմանադրական դատարանի առջեւ), որն այլեւս զուրկ էր հետ-մուբարաքյան հաղթանակի էֆորիայի հետքերից, քնելու առաջարկը նույնիսկ եթե քաղաքական, չէր կարող չընկալվել որպես հրաժարումի ու ձեռնունայնության հետ համակերպվելու կոչ: Շրջադարձը սոսկ հղացումի մակարդակում չէր, այլ նաեւ նշանային ու տարածագրական. Կահիրեի քաղաքական ու քաղաքային երբեմն անմարդկային խառնաշփոթին գերադասել էին Ալեքսանդրիան, որի ծովափնյա արեւմտահայաց քամին սասանում էր քաղաքական հոսանքների` միեւնույն տեղում երկար մնալու հակվածությունը:


[ Courtesy of Jens Maier-Rothe and CIRCA ]

Սեմինարները կառուցվածքային առումով ընդօրինակել էին երաժշտության լեզուն. մասնակիցները դասակարգված էին ըստ “բանալի-նոտաների”, “գործիքների”, “նվագակցողների”, իսկ հանդիսատեսին փոխարինել էր “երգչախումբը”: Սեմինարները փակ էին, բոլոր բաղադրիչներն ունեին իրենց հստակ հատկացված դերը. բանալի-նոտաները հանդես եկան լայնածավալ դասախոսություններով, գործիքները ներկայացրեցին կես-ժամանոց միջամտություններ, իսկ “նվագակցողներին”, ովքեր MASS-Alexandria արվեստի հաստատության ուսանողներն էին, վերապահված էր բանալի-նոտաներին ներկայացնելու ու հյուրերի կեցությունը համակարգելու դերը: Յուրաքանչյուր օրվան հատկացված էր բանաստեղծական մի տող, որ հավելադրվելով մյուսներին, կազմում էր վեցտող. “Առաջին կամ երկրորդ գիշերը... մոտ քսան մարմին վերադարձավ... նրանք հայտնվեցին երազում... որպես անհայտ վայրի հերոսներ, մի դրվագ` պատմվածքի մեջ... նրանք երեւացին` թակարդված պատկերի կամ պատմության մեջ... նոկտյուրն. փախուստի միակ ուղին արթուն մնալն էր”:


[ Courtesy of Jens Maier-Rothe and CIRCA ]

Առաջին նոտան խփեց ռուսաստանյան Что делать? խմբի անդամ, փիլիսոփա Ալեքսեյ Պենզինը, ում “Քնելով քաղաքականապես” ելույթը, քնի արտադրական հնարավորությունների պատմական հարուստ ակնարկ լինելով հանդերձ, այնուամենայնիվ քնելու առավելությունների քաղաքական ու տեսական համոզիչ փաստարկ չներկայացրեց: Քանի որ առավոտյան նախատեսված նախերգանքների մեծ մասն այդպես էլ չկայացավ “երգչախմբի” անդամների` իսկապես քնելու, քան թե “երգելու” ավելի մեծ ցանկության պատճառով, մնում էր աշխատանքային օրերը սկսել բարձր նոտայով: Հաջորդ օրվա հիմնական տոնը հոգեվերլուծական էր` դելյոզ-գվատտարիական աֆեկտներով հարուստ: Արգենտինացի հոգեվերլուծաբան Սուելնի Ռոյնիկն առաջարկում էր վերանվաճել աֆեկտների տիրույթը եւ դեկարտյան ապամարմնականացած գիտելիքը վերադարձնել երազող ու պատկերներ ստեղծող մարմնին: 1970-ականների բրազիլացի կոնցեպտուալիստ Լիժիա Քլարկի “Մոբիուսի գոտի” աշխատանքը դիտարկելով որպես ոչ գծային կապերի ու հարաբերությունների այլաբանություն, Ռոյնիկի առաջարկը հաջորդող օրերին կիրառվեց որպես ցանկացած դեպքի քննության չափանիշ, դժգոհներին ու անհամաձայններին թողնելով միայն հուսալ, որ հեգելյան Միներվայի բուն միայն մայրամուտին չէ, որ կճախրի: Ռոյնիկի փոքր ինչ ռոմանտիկ ու մի քիչ էլ էզոթերիկ զեղումները մեծամասամբ հիացմունքով լի “երգչախմբի” առաջ ժամանակավորապես ընդհատվեցին արվեստագետ Հասան Խանի այս անգամ բառիս բուն իմաստով երաժշտական միջամտությամբ: Խանը ներկայացնում էր 1950-ականների եգիպտական ժանրային երաժշտություն, որի “Գիշերն ինձ հարցրեց” (Սա’ալնի էլ Լեյլ) վերտառությունը կարծես համապատասխանում էր սեմինարների հղացքի տառին: Կատարումը կառուցվածքով հենվում էր կրկնությունների ու դրանց միջնորմներում նշմարելի տարբերությունների վրա: Կատարման ընթացքում անհամբեր եւ ուղղակի կապեր փնտրող Դոկումենտայի թիմի ներկայացուցիչները սկսեցին անդադար հորանջել, մինչեւ որ Օթոլիտ խմբի անդամ Անջալիկա Սագարը տեղից չբացականչեց, թե անընդհատ կրկնվող 60-ականների եգիպտական ժանրային երաժշտությունը սենտիմենտալ է, հայրիշխանական ու վիրավորում է լոնդոնաբնակ կնոջ ֆեմինիստական զգացումները: Խանի կատարողական միջամտությունն իրականում նպատակ ուներ մշակելու երաժշտության ստրուկտուրալիստական մի տեսություն, որը հնարավոր կլիներ թարգմանել սոցիալական իրականությունը հասկանալու մի բանաձեւի: Սակայն “երգչամբի” անհամբերությունը ստիպեց Խանին նախատեսվածից վաղ բացել խաղաքարտերը եւ հայտարարել, որ տեղի իրականության վրա Սուելնիի հոգեվերլուծական գործիքները կիրառելի չեն: Տեղի յուրահատկությունը հնարավոր չէ վերլուծել ճնշման մեկնաբանողական ու համընդհանուր թվացող գործիքներով, այլ բռնության տեսաբանական անկյան տակ, իսկ արգենտինացի հոգեվերլուծաբանի “վեհ-արարքը” (sublime-action) որպես “իմացող մարմինը” ազատագրելու դեղատոմս, տասնյակ տարիներ է, ինչ կիրառվում է ռազմական բռնապետության կողմից որպես մանիպուլացման գործիք: Թերեւս դելյոզականներին միայն ֆուկոյականները կարող են արժանի պատասխան տալ:

Առավել համոզիչ պատասխան էր կուրատոր Բասսամ Էլ-Բարոնիի քաղաքականության ու էսթետիկայի տեսությունը, որն առաջարկում էր ներկան հասկանալու գաղափարաբանական քննադատությունից տարբեր մեխանիզմներ: էլ-Բարոնիի համար առանցքային էր “կրթարկման” (edification) հասկացությունը, որ շատ ավելի հիմնարար ու խորքային է, քան գաղափարաբանությունը: Ավելին, որպես հղացք ձեւավորվելով Կանտի, Հերդերի եւ Շիլլերի էսթետիկայում, “կրթարկումը” գաղափարաբանության նյութն է, ինչպես ասենք նկարի նյութը ներկն է ու կտավը, նրա կորիզն ու սուբստանցը: Այն կառուցվածքային իրավիճակ է, որն ընկած է մարդու` երկու ոտքի վրա կանգնելու ու բարոյականության ծագման հիմքում: էլ-Բարոնիի հիմնական հարցադրումն այն էր, թե արդյոք հնարավոր է “կրթարկմանը” այլընտրանքային գոյության ձեւ մշակել: Ալեքսանդրիացի կուրատորի դասախությունը, որ երեք շարքից էր բաղկացած, կառուցվածքային առումով արձագանքում էր տողերիս հեղինակի առավել վաղ բեմադրած ելույթին, որ տեղի ունեցավ դարասկզբի հույն նույնասեռական գրող Կոստանդին Կավաֆիի տուն-թանգարանում: Վայրը ծանր էր ու մելամաղձոտ, իսկ խոնավ տապը ակամայից գոլորշիացնում էր կատարմանս բանաստեղծականությունը: Երեք հատվածից բաղկացած ելույթս պատկերների տեղագրական ճանփորդություն էր. Կարսի ու Գյումրիի սահմռկեցուցիչ (uncanny) զուգորդումը ճարտարապետության` որպես կայսերական ուժի պատկերավորման օրինակով, Լոս Անջելեսի Ուեստ Ինն Բոնավենտուրա հյուրանոցի վերելակների ու շարժասանդուղքների լաբիրինթոսային խճողումն ու արվեստագետ Կասպեր Կովիցի բնապատկերները` որպես արվեստի գործի տեխնիկական օժանդակություն: Կովիցի “Սառցե Տուն” ֆիլմից հատվածներ ցուցադրելու առաջին իսկ վայրկյաններն ուղեկցվեցին բաղձալի հառաչանքներով, քանի որ խեղդող տապի պայմաններում Կանադայում սառցակալած լճի պատկերը անհասանելի էր, այդ իսկ պատճառով ունեցավ վատ երազի ազդեցություն:




[ Courtesy of Jens Maier-Rothe and CIRCA ]

Փակ դռների հետեւում, ընտրյալ հանդիսատես-երգչախմբի համար ընթացող սեմինարների պայմաններում, որտեղ ընդհանուր մղում կար անընդհատ վերարտադրելու շրջանառվող բառապաշարն ու հղացքները, առանձնապես թարմացնող էին այն միջամտությունները, որոնք իրադարձության մաս կազմելով հանդերձ, չէին կրկնում դրա շարահյուսությունն ու քերականությունը, այլ առաջարկում էին ներկան հասկանալու, պատերների հետ հարաբերվելու եւ էսթետիկայի, ժամանակակից արվեստի ու քաղաքականության հետ առնչվելու այլ կերպեր: Հատկապես ազդեցիկ ու արդյունավետ էր MASS-Alexandria հաստատության երիտասարդ ուսանողուհու ինքնաբուխ ընդվզումը: “Երգչախմբի” արտոնյալ հյուրերը ուսանողներին հարցերի տարափ էին ուղղել` ցանկանալով լսել վերջիններիս փորձառությունը, թե ինչ է նշանակում բնակվել հետհեղափոխական իրավիճակում՝ որպես երիտասարդ կամ որպես կին: Սակայն բնիկի իսկական խոսքը լսելու այս պահանջը հիմնականում հանդիպեց լռության: Այնուամենայնիվ տեղի տալով ճնշումներին, ուսանողներից մեկը պահանջեց անջատել տեսախցիկներն ու խոսափողը` որպես խոսք ասելու նախապայման: Ըստ նրա, բացի անձնական փորձառությունը օտարների հետ կիսելու դժկամությունից կամ լեզվական ու տրամասային ենթադրվող պատնեշից, հաղորդակցվելու հիմնական խոչընդոտը իրադարձության պայմանականությունն ու դրա բեմանդրվածությունն էր: Փաստորեն, սա մի ինքնաբուխ քայլ էր, պահանջ՝ ոչ թե փոխելու խոսակցության տոնը, ոճը կամ բովանդակությունը, այլ խոսքի հնչեցման պայմանները: Թերեւս իրադարձությունը տարբեր ցանկությունների ու պրոյեկտումների ճիրաններից ազատագրելու միակ ուղին հենց պայմանների փոփոխության պահանջն է:

Եզրափակվելով “Բեյրութ”-ում կազմակերպված ընդունելությամբ (խոսքն ամենեւին էլ Լիբանանի մայրաքաղաքի մասին չէ, այլ կուրատորներ Սառա Ռիֆկիի ու Յենց Մայեր-Ռոֆի` Կահիրեում հիմնած արվեստի վիլլա-հաստատության), Ալեքսանդրիայում անցկացվող Կահիրեի սեմինարները կայացան տարբեր սուբյեկտների ու սուբյեկտիվացման ձեւերի առաջարկների, տարածականությունների ու ժամանակայնությունների համադրմամբ: Սակայն այս տարբեր չափումները այդպես էլ չհատվեցին, իսկ սեմինարների բանաստեղծականությունը չթարգմանվեց քաղաքականության ու էթիկայի: Այն չձեւավորեց հարաբերվելու ու հաղորդակցվելու էթիկա` հիմնված ուրիշին որպես սուբյեկտ ընդունելու տարրական նախապայմանի վրա: “Բարի նպատակները” քարացան ժեստերի մեջ, իսկ բեմը (որպես զուտ պայմանականություն) դարձավ իրադարձության գլխավոր հերոսը:

[ Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս, հուլիսի 2-8, 2012 ]



[ Courtesy of Jens Maier-Rothe and CIRCA ]


 

|
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am